حجت‌الاسلام و المسلمین اسماعیل تقی‌پور، از اساتید مدرسه علمیه حضرت ابوالحسن (ع) شهرستان آمل، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به نامگذاری چهاردهم آبان، به «روز فرهنگ عمومی» اظهار داشت: در چرخه حیات اقتصادی جوامع بشری، یک سلسله اصول عقلانی، پایدار و فرازمانی حاکم است که رفتار آحاد مصرف‌کنندگان را جهت‌دهی می‌کند. انسان‌ها بر اساس سرشت خردورزانه خویش، همواره در جست‌وجوی کالاهایی هستند که بالاترین کیفیت ساخت، بیشترین دوام و بیشترین سازگاری را با دخل‌وخرج و موازنه اقتصادی خانوار داشته باشند. انتخاب یک محصول بر پایه محاسبات دقیق فایده و هزینه، امری طبیعی، منطقی و پذیرفته‌شده در تمام اعصار تاریخی است، اما زمانی که پای پدیده‌ای به نام «تفاخر به مارک خارجی» و تحقیر تولید ملی به میان می‌آید، مسئله از مدار محاسبات اقتصادی خارج شده و پای عارضه‌ای عمیق به نام «مرعوبیت فرهنگی» باز می‌شود.
مرزبندی میان مصرف عقلانی کالا و سندروم خودباختگی و مرعوبیت فرهنگی
کارشناس دینی با تبیین تمایز دوران کهن با سده‌های اخیر خاطرنشان کرد: مناسبات بازرگانی ایران در عصر صفویه، افشاریه و زندیه با ملل جهان از خاور دور و چین و هند گرفته تا اروپا و آفریقا، هرگز بستر احساس حقارت یا شکست هویتی نبوده است. در آن روزگاران، پایه تولیدات بومی پاسخگوی نیازهای داخلی بود و جامعه در اکثر اقلام مصرفی خودکفایی داشت؛ لذا حضور کالاهای زینتی یا خاص فرنگی در دربار حکام و قشر مرفه صرفاً به عنوان یک اثر هنری، تنوع یا دست‌ساخته‌ای ظریف تلقی می‌شد و هرگز نشانه‌ای از برتری ذاتی سازنده یا خواری مصرف‌کننده نبود. این موازنه هویتی درست مانند خرید کالاهای نفیس و سنتی ایرانی ارزیابی می‌شد و جامعه در تعادل روحی و اقتدار فرهنگی به سر می‌برد.
مبلّغ شهرستان آمل، نقطه عطف دگرگونی روان‌شناختی جامعه ایرانی را شکست‌های پیاپی در جنگ‌های ایران و روس در اوایل عصر قاجار دانست و افزود: هرچند غیرت دینی و انگیزه ایمانی مدافعان ایران در نبرد با ارتش تزار در اوج قرار داشت، اما فقدان سلاح‌های مدرن و عقب‌ماندگی فنی به شکستی سنگین منجر شد. همین ناکامی نظامی، تصویری هول‌انگیز از تسلیحات جدید غرب ساخت و رفته‌رفته به یک دگرگونی خطرناک در ذهنیت حاکمان و نخبگان انجامید؛ تا جایی که شکست در میدان نبرد، به تدریج به تسلیم روحی و بیماری مرعوبیت فرهنگی در برابر تمام محصولات و پدیده‌های غربی تبدیل شد و توازن هویتی کشور را به نفع بیگانگان بر هم زد.
واکاوی نظریه ابن‌خلدون پیرامون شیفتگی روانی قوم مغلوب در برابر قوم غالب
استاد مدرسه علمیه حضرت ابوالحسن (ع) با استناد به مبانی جامعه‌شناختی اسلامی به تبیین روان‌شناسی وابستگی پرداخت و گفت: ابن‌خلدون، اندیشمند و متفکر برجسته مسلمان، بیش از چهار سده پیش در مقدمه جاودانه‌اش به کالبدشکافی این انحراف فکری پرداخته و رابطه ملت‌های زیرسلطه با قدرت‌های برتر را در قالب نظریه «تشبه قوم مغلوب به قوم غالب» مدون کرده است. ابن‌خلدون تصریح می‌کند که در ساختار روانی انسان شکست‌خورده، میلی ناخودآگاه به کمال‌پنداری و قدسی‌سازی قوم چیره پدید می‌آید. انسان شکست‌خورده با خطای ادراکی فاحش، به جای جست‌وجوی عوامل حقیقی توفیق آنان نظیر اتقان در کار، انضباط صنعتی، تلاش پیگیر و سلحشوری، برتری آنان را به آداب، رسوم، البسه، خوراک، گویش و آرایه‌های ظاهری‌شان منتسب می‌کند.
پژوهشگر معارف اسلامی در ادامه همین تحلیل یادآور شد: طبق نظریه ابن‌خلدون، زمانی که این رعب باطنی شکل گرفت، ملت مغلوب تمام همت خویش را صرف همانندسازی، تقلید کورکورانه و استحاله‌پذیری در رفتار و پوشاک قوم غالب می‌کند تا شاید از این مسیر کاذب به جایگاه آنان دست یابد. در تاریخ معاصر ما نیز دقیقاً همین فاجعه رخ داد؛ زمانی که پای قدرت‌های استعمارگر به واسطه پیشرفت‌های صنعتی به کشور گشوده شد، جامعه مغلوب به این گمان باطل افتاد که راز توسعه در شکل و قیافه، سبک زندگی و کالاهای غربی نهفته است. این انفعال روحی باعث شد تا مردم ارزش تولیدات بومی را انکار کرده و با کشیده شدن به چنبره وابستگی، کالای ساخته‌شده در غرب را نماد تشخص و تمدن بدانند.
کارشناس مسائل فرهنگی با قرائت بیانات رهبر معظم انقلاب پیرامون آسیب «افتخار کردن با کالای خارجی» تصریح کرد: رهبر شهید انقلاب (ره) به صراحت از این رذیله رفتاری انتقاد کرده و فرموده‌اند که آحاد مردم باید مصرف تولید داخلی را بر برندها و مارک‌های معروف خارجی که صرفاً برای خودنمایی و فخرفروشی مصرف می‌شوند ترجیح دهند. معظم‌له راهکار نجات را بستن راه مصرف کالای بیگانه به دست خود مردم معرفی کردند. فرهنگ عمومی سالم جامعه‌ای است که در آن، افتخار به تولید ملی و عرق به دسترنج کارگر مسلمان یک ارزش قدسی باشد، نه اینکه افراد به خاطر چند تکه پارچه یا نشان ساخت فرنگ، احساس آقایی کاذب کنند.
تهاجم مثلث سیاست، اقتصاد و فرهنگ با مأموریت مستشاران و مبلغان نفوذی
مبلّغ دینی با تحلیل نظام‌مند رابطه میان ارکان سه‌گانه جامعه خاطرنشان کرد: سه حوزه سیاست، فرهنگ و اقتصاد در حیات اجتماعی بشر وابستگی ارگانیک و متقابل دارند. هرگاه کشوری بخواهد پایداری و اقتدار خود را حفظ کند، باید تعادلی هم‌افزا میان این سه ضلع برقرار سازد. جامعه ایران در سده‌های پیش از تسلط استعمار، موازنه‌ای درون‌زا میان سیاست، معیشت و فرهنگ بومی خود داشت؛ از این رو هیچ‌گونه بحران هویتی، احساس حقارت تمدنی و خلأ روانی در رفتار توده‌ها و نخبگان دیده نمی‌شد. اما طمع‌ورزی سرمایه‌داری اروپایی پس از انقلاب صنعتی و تولید انبوه، این توازن سنتی را برای بلعیدن بازارهای مصرف تخریب کرد.
وی با افشای شگردهای استعمارگران در تسخیر کشورها اظهار داشت: ماشین سرمایه‌داری صنعتی غرب نیازمند بازارهای مصرف نامحدود بود و برای فتح این بازارها، ابتدا به دست‌نشاندگی و همراهی نظام سیاسی دست یازید؛ همان خطی که در دوران انحطاط قاجار شکل گرفت و بعدها با روی کار آوردن دیکتاتوری وابسته پهلوی به اوج رسید. اما سلطه اقتصادی و انحصار بازار، بدون تسخیر اذهان و زیر و رو کردن منظومه باورهای جامعه ناممکن بود. کارتل‌های اقتصادی می‌بایست ابتدا ارزش‌های خود را جایگزین غیرت ملی می‌کردند تا کالای خارجی در ذهن مخاطب، قداست و رجحان پیدا کند و هویت بومی فروریزد.
پژوهشگر تاریخ و معارف اسلامی نقش عوامل نفوذی در ترویج این فرهنگ را تعیین‌کننده خواند و بیان کرد: استعمار برای تغییر ذائقه عمومی، ارتشی از دیپلمات‌ها، گردشگران، مستشاران نظامی و مسیونرهای مذهبی را روانه ایران کرد. کارویژه اصلی این عناصر نه ارتقای توان علمی کشور، بلکه تحقیر مستمر فرهنگ بومی، تمسخر روش‌های سنتی زندگی و القای بی‌کفایتی ایرانیان بود. این مبلغان بیگانه با تضعیف ریشه‌های دینی و سنتی، معیشت بومی را زیر سؤال بردند و با ایجاد بستر پذیرش روانی، سلیقه و اشتهای مصرف‌کننده را به سمت زرق‌وبرق تولیدات کارخانجات فرنگ منحرف ساختند تا ایران را به یک انبار بزرگ برای مصرف کالاهای مصرفی مبدل سازند.
مقاومت ۱۵۰ ساله علمای شیعه در برابر سلطه و ضرورت پیوست فرهنگی اقتصاد
حجت‌الاسلام و المسلمین اسماعیل تقی‌پور، به کشمکش تاریخی صد و پنجاه ساله میان اسلام سیاسی و تفکر شیفته غرب اشاره کرد و گفت: با افول اقتدار صنعتی کشور در برابر اروپا، دو جبهه کاملاً متضاد در ایران شکل گرفت. جبهه غرب‌زدگان و متجددان بی‌بصیرت با ندای انفعال مدعی شدند که نجات کشور تنها در گرو تسلیم مطلق، دست شستن از تمام هویت تاریخی و پذیرش نسخه‌های بی‌کم‌وکاست توسعه غربی است. در نقطه مقابل، جریان اسلام سیاسی به رهبری مراجع بیدار و علمای اصیل شیعه قد علم کرد و با سر دادن شعار عزت‌آفرین «بازگشت به خویشتن»، تزکیه نفس، تکیه بر ظرفیت‌های داخلی و کارآمدسازی ساختارهای بومی، صف‌آرایی مقدسی را علیه هژمونی مهاجم شکل داد.
وی با تجلیل از مجاهدت‌های تاریخی مراجع تقلید و روحانیت مبارز یادآور شد: فقهای شیعه همواره دریافته بودند که وابستگی اقتصادی به فرنگ، پیش‌درآمد اسارت سیاسی و مسخ فرهنگی جامعه است. به همین علت، در حوادث بزرگی چون قرارداد استعماری رویتر، نهضت تحریم تنباکو (واقعه رژی) و قیام مشروطه، این فتاوای فقها و خروش مساجد بود که منافع زیاده‌خواهان را بر باد داد. در شهرهای پیشرو نظیر اصفهان و شیراز، علمای اعلام با اقداماتی ابتکاری همچون تأسیس شرکت‌های تعاونی اسلامی، حمایت از منسوجات بومی و صدور احکام فقهی مبنی بر حرمت خرید کالاهای خارجی، جبهه مقاومت تمدنی را سازماندهی کردند و اجازه ندادند بازار مسلمین حیاط خلوت کمپانی‌های استعماری شود.
مبلّغ شهرستان آمل، در پایان گفت‌وگوی خود با خبرنگار حوزه با هشدار نسبت به ابعاد جدید جنگ اقتصادی و روانی دشمن تأکید کرد: ترفند کهنه و مستمر استعمارگران، ارزان‌فروشی کالاهای بزک‌شده، معافیت‌های گمرکی تحمیلی و ارعاب فرهنگی برای تخریب کارگاه‌های تولیدی کشور بوده است. امروز در گام دوم انقلاب، رهایی از گرداب وابستگی و اصلاح رفتارهای نادرست در حوزه فرهنگ عمومی، در گرو بازتولید فقه مقاومت و تقویت خودباوری جوانان است. فرهنگ عمومی باید به نقطه‌ای از بلوغ و غیرت ملی ارتقا یابد که مصرف کالای ایرانی به یک افتخار اجتماعی و تفاخر به مارک‌های خارجی به یک ضد ارزش، رفتار خجلت‌آور و نشانه عقب‌ماندگی هویتی در چشم افکار عمومی بدل گردد.
نظر شما